Bir kurumun gücü yalnızca koyduğu kurallarla değil, insanların bu kurallara ne ölçüde uyduğu ve onları ne kadar benimsediğiyle de ölçülür. Üniversitede yoklama alınmadığını düşünelim. Öğrenciler derslere kendi istekleriyle mi katılır, yoksa devam zorunluluğu bulunmadığında sınıflar giderek boşalır mı? İlk bakışta basit bir eğitim uygulaması gibi görünen yoklama sistemi, aslında iktidar, özgürlük, denetim ve toplumsal düzen arasındaki ilişkiyi anlamak için önemli bir örnektir.
Yoklama olmazsa ne olur? sorusu yalnızca öğrencilerin derslere devam edip etmeyeceğiyle ilgili değildir. Aynı zamanda kurumların bireyler üzerindeki otoritesini nasıl kullandığını, kuralların hangi koşullarda kabul gördüğünü ve bireysel özgürlüklerin sınırlarını da gündeme getirir.
Üniversitelerde yoklama alınmaması, öğrencilerin derslere katılımını büyük ölçüde kişisel tercihlerine bırakır. Devam zorunluluğunun bulunmadığı durumlarda öğrenciler zamanlarını daha özgür planlayabilir. Ancak bu özgürlük, bazı kurumsal sorunları da beraberinde getirebilir.
Siyaset bilimi açısından kurumlar, toplumsal düzenin devamlılığını sağlayan kurallar ve mekanizmalardır. Üniversiteler de kendi yönetmelikleri, akademik takvimleri ve değerlendirme sistemleri aracılığıyla belirli bir düzen oluşturur.
Yoklama uygulaması bu düzenin araçlarından biridir. Ancak yoklamanın kaldırılması, üniversitenin bütün kurallarının ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Örneğin:
– Öğrenciler derslere katılmadan eğitimlerine devam edebilir.
– Derslere katılım oranları düşebilir.
– Uygulamalı derslerde öğrenme süreci aksayabilir.
– Öğretim üyelerinin ders planlaması değişebilir.
– Öğrencilerin bireysel sorumlulukları artabilir.
Burada önemli olan nokta, kuralların varlığından çok ne kadar işlevsel olduğudur.
Siyaset biliminin temel kavramlarından biri olan , bir yönetim veya kurumun kararlarının insanlar tarafından haklı ve kabul edilebilir görülmesini ifade eder.
Üniversitelerde devam zorunluluğu da bu açıdan değerlendirilebilir. Öğrenciler yoklama sistemini eğitimin kalitesini artıran bir uygulama olarak görüyorsa kurala uyma eğilimleri artabilir. Ancak yoklamayı yalnızca cezalandırma ve kontrol mekanizması olarak algılıyorlarsa kurumsal güven zayıflayabilir.
Max Weber’in otorite anlayışı burada önemli bir açıklama sunar. Weber’e göre modern kurumların işleyişinde yasal-akılcı otorite önemli bir yere sahiptir. Üniversitelerdeki yönetmelikler ve devam kuralları da bu otorite biçiminin örneklerindendir.
Ancak bir kuralın yönetmelikte bulunması, onun her koşulda adil olduğu anlamına gelmez.
Bir üniversitede yoklama zorunluluğu bulunmuyorsa öğrencilerin derse katılımı daha çok kişisel motivasyona dayanır. Bu durum, kurumsal otoritenin ortadan kalkması değil, denetimin biçim değiştirmesidir.
Asıl soru şudur: Öğrenciler yalnızca yoklama alınmadığı için mi derslere katılmamalıdır, yoksa eğitimin kendisi katılımı teşvik edecek kadar güçlü olmalıdır?
Üniversite yaşamı yalnızca derslerden ve sınavlardan oluşmaz. Aynı zamanda bireylerin karar alma süreçlerine katılmayı, sorumluluk üstlenmeyi ve farklı düşüncelerle karşılaşmayı öğrendiği bir toplumsal alandır.
Bu nedenle
kavramı, yoklama tartışmasının merkezinde yer alır.
Demokratik sistemlerde katılım, bireylerin kendilerini ilgilendiren kararlara gönüllü veya kurumsal mekanizmalar aracılığıyla dahil olmasıdır. Üniversitede derslere katılmak da bu açıdan bireysel bir tercih ve akademik sorumluluk olarak değerlendirilebilir.
Yoklama olmaması öğrenciye özgürlük kazandırabilir. Fakat özgürlük, sorumluluktan tamamen bağımsız değildir.
Örneğin bazı öğrenciler yoklama alınmadığında derslere daha az katılabilir. Bazıları ise çalışma saatlerini, araştırmalarını ve bireysel öğrenme süreçlerini daha verimli yönetebilir.
Dolayısıyla yoklama sisteminin kaldırılması herkesi aynı şekilde etkilemez.
Yoklama uygulaması farklı siyasal düşünceler açısından farklı biçimlerde yorumlanabilir.
Liberal düşünce, bireyin kendi kararlarını verebilmesini ve özgürlük alanının korunmasını önemser. Bu perspektiften bakıldığında öğrencilerin derslere katılım konusunda daha fazla tercih hakkına sahip olması savunulabilir.
Öğrenci, hangi derslere nasıl hazırlanacağını ve zamanını nasıl yöneteceğini kendisi belirleyebilmelidir.
Kurumsal düzeni ön plana çıkaran yaklaşımlar ise devam zorunluluğunun eğitim disiplinini koruduğunu savunabilir.
Özellikle laboratuvar, atölye, klinik ve uygulamalı eğitimlerde fiziksel katılım öğrenmenin ayrılmaz bir parçasıdır. Bu nedenle bütün dersler için aynı devam politikasının uygulanması doğru olmayabilir.
Katılımcı demokrasi açısından öğrencilerin üniversite kurallarının belirlenmesinde söz sahibi olması önemlidir.
Yoklama politikalarının yalnızca yönetim tarafından belirlenmesi yerine öğrenci temsilcilikleri ve akademik kurullar aracılığıyla tartışılması, kurumsal güveni artırabilir.
Üniversitelerde devam zorunluluğu ülkeden ülkeye, hatta aynı ülkedeki üniversiteler arasında değişebilir.
ABD’de bazı üniversitelerde derslere devam politikası öğretim üyesinin belirlediği ders izlencesinde açıklanır. Özellikle tartışma, laboratuvar ve uygulama ağırlıklı derslerde katılım önemli bir değerlendirme unsuru olabilir.
Avrupa’da ise bazı üniversiteler teorik derslerde daha esnek devam politikaları uygularken uygulamalı eğitimlerde fiziksel katılımı zorunlu tutabilir.
Türkiye’de de üniversitelerde devam zorunluluğu konusunda tek tip ve bütün dersleri kapsayan bir uygulama bulunmaz. Üniversitelerin eğitim-öğretim yönetmelikleri, fakülte kararları ve dersin niteliği belirleyicidir.
Bu nedenle yoklama olmazsa ne olur sorusunun cevabı, öğrencinin kayıtlı olduğu üniversitenin mevzuatına ve dersin özelliklerine bağlıdır.
Michel Foucault’nun disiplin ve gözetim üzerine geliştirdiği düşünceler, yoklama sistemini anlamak açısından dikkat çekicidir.
Foucault, modern kurumların bireyleri yalnızca doğrudan baskıyla değil, gözetim, sınıflandırma ve denetim mekanizmalarıyla da yönlendirdiğini belirtir.
Yoklama da bu mekanizmalardan biri olarak düşünülebilir. Öğrencinin derste bulunup bulunmadığının kaydedilmesi, kurumsal denetimin somut bir örneğidir.
Ancak yoklamanın kaldırılması, üniversitenin otoritesini tamamen kaybetmesi anlamına gelmez. Sınavlar, ödevler, akademik değerlendirmeler ve mezuniyet koşulları kurumsal otoritenin devam etmesini sağlar.
Burada tartışılması gereken konu, denetimin gerekliliğinden çok ölçüsüdür.
Avantajlar Dezavantajlar
Zaman yönetiminde özgürlük Derslere katılımın azalması
Bireysel öğrenme fırsatı Konuların kaçırılması
Çalışma ve staj imkânları Akademik motivasyonun düşmesi
Daha esnek eğitim süreci Uygulamalı eğitimlerde aksama
Kişisel sorumluluğun gelişmesi Öğrenme disiplininin zayıflaması
Bu tablo, yoklamanın kaldırılmasının yalnızca olumlu veya olumsuz sonuçlar doğurmadığını gösterir.
Yoklama olmazsa öğrenciler, üniversitelerinin belirlediği diğer akademik kurallara uymak koşuluyla derslere katılım konusunda daha geniş bir özgürlüğe sahip olabilir. Ancak devam zorunluluğunun bulunmaması, sınavların, ders değerlendirmelerinin ve mezuniyet şartlarının ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Siyaset bilimi açısından asıl mesele, bireysel özgürlük ile kurumsal sorumluluk arasındaki dengenin nasıl kurulacağıdır.
Bir üniversite öğrencileri yalnızca yoklama yoluyla sınıfta tutmaya çalışıyorsa eğitim sisteminin niteliği de sorgulanmalıdır. Çünkü güçlü kurumlar, yalnızca kurallara uyulmasını sağlayan değil, insanların bu kuralları neden benimsemesi gerektiğini de açıklayabilen kurumlardır.
Peki, öğrenciler yoklama alınmadığında derslere kendi istekleriyle katılmalı mı? Devam zorunluluğu akademik başarıyı artıran bir araç mı, yoksa bireysel özgürlüğü sınırlayan bir denetim mekanizması mı? Belki de gerçek çözüm, yoklamanın zorunlu olup olmamasından önce üniversitelerin öğrencilerin katılmak isteyeceği bir eğitim ortamı oluşturmasında yatmaktadır.